Protestanten als minderheid

Als een achtergrond voor allerlei actuele gebeurtenissen in de Protestantse wereld van Italië probeer ik voor de Nederlandse bezoekers van onze website enkele opvallende perspectieven te schetsen. Wat betekent het om in Italië een kleine minderheid in het kerkelijke en sociale verkeer te zijn?

Ik denk dat het aantal protestanten in Italië tussen 0,5 tot 1 % geschat kan worden. Dat betekent een bijzondere uitgangspositie in Italië waar de overgrote meerderheid van de bevolking zich in meerdere of mindere mate tot de Rooms-katholieke kerk (verder afgekort als RKK) rekent. Naast de RKK en de protestantse kerkgemeenschappen zijn er nog allerlei andere christelijke kerken en niet-christelijke godsdiensten te vinden. Zo kan men bijvoorbeeld hier en daar Oosters-orthodoxe kerkgemeenschappen aantreffen, die meer of minder in verband staan met de RK kerk.

Hier en daar zijn er wat formele vormen van samenwerking over kerk- en godsdienstgrenzen heen georganiseerd; de meeste samenwerking gebeurt echter meer incidenteel, bijvoorbeeld naar aanleiding van bepaalde punten of gebeurtenissen. Sociaal-diakonale samenwerking is er al sinds langere tijd. Ook de Protestantse wereld zelf is behoorlijk verdeeld, en de interne
> overgangen zijn vloeiend. Een deel van de Protestanten werkt samen in een federatie-vorm, met name in zaken van onderwijsmateriaal, de media (de publieke radio en TV), zangbundels voor kerkzang en sociale zaken (sinds kort met veel inzet voor de opvang van vluchtelingen met name uit het midden Oosten).

Zo is er ook een gemeenschappelijke theologische academische opleiding in Rome en een Protestants geïnspireerd uitgeversbedrijf in Turijn. Andere kerkgemeenschappen zoals evangelicaal-gerichte gemeenschappen en Pinkstergemeenten zijn losser georganiseerd en hebben bijvoorbeeld eigen opleidingsinstellingen. De banden met het (Protestantse) buitenland zijn relatief sterk; je kunt daarom de Protestantse kerken ook kenschetsen door hun meerdere of mindere mate van (korter of langer durende) zelfstandigheid dan wel hun afhankelijkheid van een internationale gemeenschap van een bepaalde richting. Dat maakt een toch al lastig punt nog lastiger: terwijl de meeste Protestanten hun vrijheid en zelfstandigheid als centrale waarde zien (tegenover de staat of de RKK), stelt zich ook de vraag naar hun integratie in de Italiaanse samenleving. Het is in elk geval nog niet lang geleden dat alle Protestanten als “anderen” (buitenlanders) werden gezien. Door hun geloofsvisie, hun geschiedenis en de relatie met het buitenland bestaat in elk geval de neiging bij Protestanten anno 2018 om het recent opkomende nationalisme in Italië heel kritisch te bekijken.

Wat zijn nu enkele concrete punten waarop dit bestaan van Protestanten als kleine minderheid aanwijsbaar en voelbaar is (steeds anno 2018)?

Waarschijnlijk is het meest opvallende en pijnlijke punt: de achterstelling in het publieke lager en middelbaar onderwijs. Daar is het godsdienstonderwijs (in de praktijk een vanzelfsprekend vak op school) tot nu toe geheel in handen van de zeggenschap van de RKK. Leerlingen kunnen vrijstelling vragen van die lesuren, maar dat is uiteraard maar een gedeeltelijke oplossing. Er zijn ook berichten dat de door de RKK aangestelde leerkrachten godsdienstonderwijs een actieve stem hebben in de leerlingen-beoordeling. Daarom is er een groep Protestanten die juist op dit punt hamert: de officiële scheiding van kerk en staat (verantwoordelijk voor het publieke onderwijs) is op dit punt geen praktijk.

Een vergelijkbaar punt van meer juridisch karakter is: formeel juridisch zijn de Protestantse kerken nog steeds “toegelaten kerkgemeenschappen” naast de RKK. Wetgevingsvoorstellen om de scheiding van kerk en staat en de daarmee samenhangende gelijkstelling van de kerkgenootschappen worden al jarenlang niet in behandeling genomen door de regering. Mede daarom blijven ook Protestanten zich inzetten voor een juridisch gelijke positie ook van bijvoorbeeld de Joodse gemeenschap, Moslimgemeenschappen e.d.

Het is als buitenstaander lastig om te beoordelen in hoeverre ook in de publieke instellingen zoals ziekenhuizen, gevangenissen e.d. de geestelijke verzorging een per definitie exclusieve aangelegenheid is van de RKK. Protestantse voorgangers van de gemeenten moeten in elk geval aan een aantal voorwaarden voldoen en toestemming krijgen om pastoraal werk te doen in die instellingen. Zij krijgen die ook, maar het lijkt erop dat de speciale pastorale verzorging in dat soort instellingen vooralsnog een te zware taak is voor de Protestanten.

Er zijn meer knelpunten die soms niet alleen in Italië voorkomen maar daar wel extra voelbaar zijn, zoals de moeite die de Adventisten-gemeenschappen hebben om de Zaterdag inderdaad als speciale dag (zonder werk, school enzovoort) te onderhouden. Er zijn berichten dat een enkele keer extra-problemen opduiken bij de kerkbouw van Protestanten. De Protestantse uitzendingen op de publieke TV zijn op onpopulaire tijden, sinds kort heel vroeg op de Zondagmorgen.

In verschillende kerkgemeenschappen zoals bij de Waldenzen kan een voorganger verbonden zijn aan meerdere kleine gemeenten die soms op grote afstand van elkaar verwijderd zijn.

Gelukkig zijn er ook andere punten te noemen.

Door een bijzondere fiscale regeling in de belastingwetgeving krijgen sommige Protestantse gemeenschappen een relatief zeer groot bedrag uit de nationale belastingontvangsten van de staat toebedeeld; voor de Waldenzenkerk is het een belangrijk punt dat die inkomsten alleen besteed worden aan allerlei sociaal werk binnen en buiten Italië, en dus niet voor de eigen kerk die uit eigen middelen (en door financiële steun van protestants-christelijke organisaties in het buitenland) bekostigd moet worden.

Mede daardoor kunnen Protestanten een relatief belangrijke plaats innemen in de sociale hulpverlening, zeker als het gaat om de zorg voor immigranten (sedert enkele jaren nu vooral de bootvluchtelingen in Zuid-Italië).

Een gelijkstelling van de Protestantse Waldenzenkerk (de oudste historische Protestantse kerk in Italië) en de RKK betreft ook de regeling dat de Waldenzen-voorgangers dezelfde rechten hebben als de verantwoordelijken in de RKK om de burgerlijke aspecten van een huwelijkssluiting te kunnen behartigen. Dat komt niet vaak voor, maar de formele gelijkstelling is aanwezig.

Op enkele plaatsen (Noord-Italië, ook in Genua en Napels) bestaan ziekenhuizen van Protestantse geest en oorsprong die nu soms veranderen in algemene instellingen maar die toch een belangrijke invloed en bijdrage hebben in het sociale leven bijvoorbeeld op de bezinning op zulke knelpunten als medische levensbeëindiging.

Samengevat: zeker in Nederlandse ogen vormt de protestantse “wereld” in Italië een bijzonder geheel: numeriek klein maar soms met een lange traditie en met grote taken in de oecumene en in de samenleving. Daar hoopt deze website dan ook met actuele berichten inzicht in te geven.

JK